Prof. zw. dr hab. Stanisław Marian Zajączkowski Powrót do strony głwnej



Wydarzenia z życia Oddziału i PTH
Treść statutu Polskiego Towarzystwa Historycznego
Informacje o aktualnych władzach Oddziału
Historia Oddziału Łódzkiego PTH
Sprawozdanie z działalności OŁ PTH za lata 2000-2003
Biogramy Członków Honorowych PTH z Łodzi
Wzór deklaracji członkowskiej Oddziału Łódzkiego PTH
Informacje o odczytach historycznych i zebraniach
Informacje o olimpiadach i konkursach organizowanych przez PTH
Informacje o publikacjach Oddziału Łódzkiego PTH
Informacje dotyczące Rocznika Łódzkiego
Artykuły i materiały dla studentów i nauczycieli związane z dydaktyką historii
Koła terenowe działające w ramach Oddziału Łódzkiego PTH
Galeria zdjęć dokumentujących działalność OŁ PTH
Adresy wybranych stron internetowych przydatnych historykom
Kontakt z Zarządem Oddziału Łódzkiego PTH

Katedra Historii Polski Średniowiecznej Uniwersytetu Łódzkiego
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
Łódź 2003

 

 prof. S.M. Zajączkowski  STANISŁAW MARIAN ZAJĄCZKOWSKI urodził się 7 lipca 1931 r. we Lwowie. Był synem Stanisława Franciszka Zajączkowskiego i Marii z Kramerów. Wraz z objęciem przez ojca w 1932 r. Katedry Historii Średniowiecznej Powszechnej i Nauk Pomocniczych Historii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie państwo Zajączkowscy przenieśli się do Wilna, gdzie ich syn rozpoczął edukację w szkole OO. Jezuitów, a od 1940 r. uczył w szkołach publicznych i prywatnie. W marcu 1945 r. cała rodzina opuściła Wilno i zamieszkała w Łodzi - już na stałe. Czternastoletni podówczas Stanisław M. Zajączkowski kończył edukację w I Państwowym Gimnazjum i Liceum im. M. Kopernika i po uzyskaniu matury w 1950 r. podjął studia na wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Łódzkiego na kierunku historia. Studia I stopnia ukończył w 1953 r. uzyskując specjalizację w zakresie bibliotekarstwa. W tym samym roku rozpoczął studia II stopnia na kierunku historia, ukończone w lutym 1955 r. magisterium na podstawie pracy pt. Służba wojskowa chłopów w Polsce do końca XIII w. napisanej pod kierunkiem prof. Stefana Krakowskiego. Na koncie młodego historyka były już wtedy 2 pozycje drukowane.
       Od 1 lutego do końca czerwca 1955 r. pracował jako p.o. asystenta w Bibliotece Instytutu Historii UŁ, a od 15 kwietnia do 15 lipca 1956 r. byt instruktorem w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Łodzi. Jednocześnie prowadził prace badawcze i zajęcia dydaktyczne zlecone przez Katedrę Historii Polski do XV w. i Nauk Pomocniczych Historii, gdzie 1 sierpnia 1956 r. uzyskał etat asystenta, a 1 grudnia 1958 r. starszego asystenta. W 1962 r. obronił pracę doktorską. poświęconą. wielowioskowej własności szlacheckiej w Łęczyckiem i Sieradzkiem do początków XVI w. rozpoczętą u prof. Bohdana Baranowskiego, a ukończoną pod kierunkiem prof. S. Krakowskiego, od 1960 r. kierownika Katedry Historii Polski do XV w. i Nauk Pomocniczych Historii. W tym samym roku, 1 października, awansował na stanowisko adiunkta. Jego bibliografia liczyła wówczas 13 pozycji drukowanych, w tym była 1 książka - znacznie rozszerzona wersja pracy magisterskiej. Jednocześnie wraz z ojcem zbierali materiały do słownika geograficzno-historycznego dawnych ziem łęczyckiej i sieradzkiej do 1400 r., którego 2 części ukazały się nakładem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego w latach 1966-1970. Pozycja ta stanowi dotąd podstawowe kompendium wiedzy o najstarszych dziejach miejscowości naszego regionu. Trudno sobie wyobrazić jakiekolwiek badania osadnicze bez niej i dlatego ma zagwarantowane miejsce w każdej bibliografii dotyczącej przeszłości regionu łęczycko-sieradzkiego. Pokłosiem zainteresowań S. M. Zajączkowskiego problematyką łęczycko-sieradzką w średniowieczu, a szczególnie badań osadniczych, jest jego rozprawa pt. Ziemie łęczycka i sieradzka od końca XIV do początków XVI w., której streszczenie było podstawą kolokwium habilitacyjnego 13 listopada 1969 r. Po jego zatwierdzeniu w marcu następnego roku przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego, 1 sierpnia 1970 r. został docentem w Zakładzie Historii Polski Średniowiecznej i Nauk Pomocniczych Historii. W owym czasie Zakładem kierował prof. dr S. Krakowski, a jego kadrę naukowa stanowili: doc. dr hab. S. M. Zajączkowski, doc. dr Ryszard Rosin (od 1972 r. kierownik wyodrębnionej z naszego Zakładu Pracowni, a następnie Zakładu Nauk Pomocniczych Historii) i dr Aleksander Świeżawski, który habilitował: się w 1976 r. i niebawem odszedł do Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie, gdzie w 1995 r. otrzymał tytuł profesora. Wraz z przejściem profesora S. Krakowskiego na emeryturę, w 1982 r. docent S. M. Zajączkowski objął kierownictwo Zakładu, a następnie Katedry Historii Polski Średniowiecznej. W niedługim czasie, 1 listopada 1989 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a od 1 grudnia 1990 r. jest profesorem zwyczajnym. W związku z przepisami emerytalnymi prof. dr hab. S. M. Zajączkowski od 1 listopada 2000 r. jest zatrudniony w UL na stanowisku profesora nadzwyczajnego na stale. Mimo przejścia na emeryturę od 1 października 2001 r. w dalszym ciągu jest czynnym pracownikiem naukowo-dydaktycznym, pracując na 1/4 etatu i kierując swoim seminarium magisterskim oraz prowadząc zajęcia na studium podyplomowym w Instytucie Historii UŁ w roku akademickim 2001/2002 i 2002/2003.
       Od czasu zatrudnienia na stanowisku asystenta w 1956 r. przez kilkadziesiąt lat nasza uczelnia była jedynym miejscem pracy Profesora. Należy wszakże odnotować, ze od 1 października 1998 r. do 15 sierpnia 2001 r. pracował w wymiarze 1/2 etatu w filii kieleckiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego (obecnie Akademii Świętokrzyskiej) w Piotrkowie Trybunalskim.
       Profesor S. M. Zajączkowski jest autorem 103 prac, w tym 7 książek, a następne są w druku. Zdecydowana większość z nich dotyczy ziem Polski środkowej. Badania nad nimi na szerszą, skalę rozpoczęły się w zasadzie dopiero po II wojnie światowej i udział w nich Profesora jest znaczący, a w wielu kwestiach pionierski. Można w nich wyróżnić dwa nurty. Pierwszy to badania nad własnością szlachecka, której S. M. Zajączkowski poświęcił swoją rozprawę doktorską, która była podstawą opublikowania później 7 obszernych artykułów. W tej dziedzinie osiągnął znaczące sukcesy, gdyż żaden region nie ma tak dokładnie i solidnie opracowanej struktury własności ziemskiej i kompleksów majątkowych jak Łęczyckie i Sieradzkie. Drugi ze wspomnianych nurtów wiąże się z problematyką osadniczą w Łęczyckiem i Sieradzkiem, której dotyczyła rozprawa habilitacyjna, pt. Ziemie łęczycka i sieradzka od końca XIV do początków XVI w. Z uwagi na pokaźne rozmiary (ponad 700 stron maszynopisu), w 1969 r. ukazała się ona tylko w streszczeniu (91 ss.), ale dzięki zawartym w niej ustaleniom powstało później szereg odrębnych prac. Dotyczą one kształtowania się granic ziem łęczyckiej i sieradzkiej w średniowieczu i na początku czasów nowożytnych oraz sieci osadniczej i struktury własnościowej, lokacji wsi na prawie niemieckim i początków folwarków. Dochodzą. do tego liczne rozprawy i przyczynki do średniowiecznych dziejów miast i wsi w naszym regionie (Bielawy, Brodnia, Burzenin, Grzegorzew, Koniecpol, Lutomiersk, Łask, Łęczyca, Oporów, Orłów, Rozprza, Sędziejowice, Turek, Zgierz, Żychlin, Żytno). W 1976 r. ukazała się odrębna praca o osadnictwie na obszarze dzisiejszej Łodzi, zmodyfikowana w 2000 r. Kolejne studia z dziejów osadnictwa, struktury własnościowej i stosunków kościelnych dotyczą całych powiatów; w 1996 r. powiatu orłowskiego, w 2001 r. powiatu piotrkowskiego. Z nurtem osadniczym wiążą się prace dotyczące przeszłości wsi należących do starostw inowłodzkiego i łęczyckiego oraz kolegiaty Łęczyckiej, dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w kluczu piątkowskim i tenucie zduńskiej, dóbr łaznowskich i niesułkowskich biskupstwa włocławskiego, lokacji wsi na prawie niemieckim w dobrach pabianickich kapituły krakowskiej oraz w powiecie brzezińskim, a do druku przygotowane są opracowania odnoszące się do powiatów: łęczyckiego i radomszczańskiego.
       Przez cały czas w kręgu zainteresowań Profesora pozostawała również historia wojskowa. Jeszcze podczas studiów na zlecenie Wydawnictw Ministerstwa Obrony Narodowej podjął się opracowania wypisów źródłowych do historii wojskowości polskiej w okresie monarchii stanowej (od polowy XIV do polowy XV w.), które jednak z nieznanych przyczyn nie zostały opublikowane. Zadebiutował więc na tym polu praca magisterska na temat powinności wojskowych chłopów. Później zabrał glos w sprawie najazdu litewskiego na Łęczycę w 1294 r. Do ogólnopolskiej problematyki wojskowej wrócił ponownie w 1973 r. opracowując wzorcowo powinności wojskowe sołtysów i wójtów, a ponadto spraw wielkości pocztów rycerskich w Polsce średniowiecznej. Jest to bardzo solidna analiza dokumentów lokacyjnych oraz nadań monarszych dla rycerstwa pod kątem obowiązków wojskowych wymienionych warstw i grup społecznych. Obok studiów dotyczących służby wojskowej chłopów, jest to chyba najczęściej cytowana praca profesora S. M. Zajączkowskiego i to nie tylko przez historyków wojskowości. Ważne miejsce w Jego twórczości naukowej zajmuje także bardzo obszerny artykuł z 1984 r. nt. udziału ludności wiejskiej w polskiej wojskowości do polowy XV w. (78 stron druku). Stanowi on jakby podsumowanie wcześniejszych badań Profesora nad tą problematyką, nie tylko uzupełnionych nowym materiałem źródłowym, ale z pogłębioną refleksja metodologiczną i modyfikacja - nieraz daleko idąca - również swoich wcześniejszych ustaleń i poglądów.
       Bibliografię prac prof. zw. dr. hab. Stanisława M. Zajączkowskiego uzupełniają rozprawki o osadach służebnych w ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej, buncie Leszka Czarnego i inne artykuły polemiczne oraz biograficzne i zestawienia bibliograficzne, recenzje, a także artykuły popularyzujące dzieje regionu Polski środkowej oraz poszczególne kampanie wojenne w czasach Piastów w miesięcznikach, tygodnikach i prasie codziennej. Jednak główne Jego prace - poza książkami - pojawiły się na łamach takich periodyków, jak ,,Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", ,,Rocznik Łódzki", ,,Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", ,,Roczniki Historyczne", ,,Sieradzki Rocznik Muzealny", ,,Slavia Antiqua", ,,Studia i Materiały do Historii Wojskowości", ,,Zeszyty Naukowe UŁ" i ,,Acta Universitatis Lodziensis", a także Polskiego słownika biograficznego.
       Nie stronił również Profesor od prac redakcyjnych. Był redaktorem naukowym monografii powiatu rawskiego do 1973 r. W latach 1977-1980 był redaktorem Serii Informacyjnej Wydawnictw UŁ. Zredagował ponadto - jak dotąd - 6 zeszytów z serii ,,Acta Universitatis Lodziensis". Folia Historica.
       Profesor S. M. Zajączkowski prowadził różnorodne zajęcia dydaktyczne na studiach dziennych i zaocznych: ćwiczenia, proseminarium i wykład kursowy z historii Polski średniowiecznej na studiach historycznych oraz takiż wykład na pedagogice, a ponadto - wielokrotnie - wykłady monograficzne. Przez kilkanaście lat prowadził również ćwiczenia z nauk pomocniczych historii.
       Profesor S. M. Zajaczkowski może poszczycić się znaczącymi osiągnięciami dydaktycznymi. Jego seminarium magisterskie na studiach stacjonarnych i zaocznych ukończyło - jak dotąd - ponad 180 osób, recenzował 89 innych prac magisterskich. Pod jego kierunkiem powstały 2 doktoraty (Tadeusz Nowak, Jolanta Malinowska), a kolejny jest w ostatniej fazie realizacji przewodu doktorskiego (Rafał Dudziński). Opiniował tez kilka rozpraw doktorskich i habilitacyjnych oraz wnioski o tytuł profesora.
       Jak większość młodych pracowników naukowo-dydaktycznych rozpoczął swoja karierę od stanowiska sekretarza Wydziałowej Komisji Rekrutacyjnej na kierunku historia w roku akademickim 1958/1959. W latach 1962-1972 był egzaminatorem z historii na egzaminach wstępnych nie tylko na historię, ale także na polonistykę, socjologię i prawo. Później wielokrotnie przewodniczył komisjom rekrutacyjnym na studia historyczne stacjonarne, wieczorowe i zaoczne. Przez kilka lat był członkiem Uczelnianej Komisji Rekrutacyjnej dla Studiów Zaocznych. Przez wiele lat, aż do 1971 r., sprawował funkcję opiekuna grupy, a następnie II roku historii i wraz z młodzieżą uczestniczył w objazdach terenowych znajdujących się wówczas w programie studiów historycznych. W latach 1967-1968 pełnił funkcję adiunkta administracyjnego w Instytucie Historii. Od 1970 r. przez pewien czas był też członkiem uczelnianej Komisji dyscyplinarnej dla studentów.
       Profesor S. M. Zajączkowski pełnił wiele odpowiedzialnych funkcji w naszej Uczelni. Oprócz kierownictwa Zakładu i Katedry Historii Polski Średniowiecznej (1982), w latach 1975-1981 był kierownikiem Studium Zaocznego Historii, w latach 1984-1987 zastępcą dyrektora Instytutu Historii ds. studiów zaocznych, aby od 1 października 1987 r. znów objąć stanowisko kierownika Studium Zaocznego Historii, które piastował do 1993 r. Od 1 listopada 1996 r. do 30 września 1999 r. kierował Instytutem Historii jako jego dyrektor.
       W latach 1993-1996 i 1996-1999 był wiceprzewodniczącym Komisji Wyborczej UŁ, w latach 1993-1996 z ramienia naszego Wydziału wchodził w skład Rady Bibliotecznej UŁ, od 16 grudnia 1996 r. do końca kadencji władz uczelnianych w 1999 r. był członkiem Komisji Odwoławczej UŁ.
       Profesor S. M. Zajączkowski od początku swej pracy w UŁ był zaangażowany w pracach Polskiego Towarzystwa Historycznego. W latach 1963-1973 pełnił funkcję skarbnika Oddziału Łódzkiego, od 1978 do 1981 r. był członkiem jego Zarządu, w latach 1979-1981 kierował Komisją Organizacyjną, a od 1984 r. aż do 2001 r. przewodniczył Komitetowi Okręgowemu Olimpiady Historycznej w Łodzi. W dniu 17 września 2004 r., na 17. Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Krakowie, S.M. Zajączkowski został Członkiem Honorowym Polskiego Towarzystwa Historycznego.
       Od 1973 r. był członkiem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego.
       Profesor S. M. Zajączkowski to aktywny działacz Związku Nauczycielstwa Polskiego. Rozpoczął w nim pracę w 1968 r. jako członek Komisji Wczasowej. W latach 1969-1972 pełnił funkcję? przewodniczącego Rady Oddziałowej przy Wydziale Filozoficzno-Historycznym UŁ. W latach 1972-1976 był członkiem Prezydium, natomiast od 1976 do 1980 r. wiceprezesem Rady Zakładowej ZNP przy UL. Za swoja działalność związkową otrzymał w 1973 r. Złotą Odznakę ZNP.
       W 1971 r. za swoje osiągnięcia dydaktyczne i wychowawcze oraz organizację procesu dydaktycznego otrzymał nagrodę Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego III stopnia. Wielokrotnie otrzymywał nagrody Rektora UŁ za działalność dydaktyczno-wychowawczą (1960, 1962, 1965, 1966, 1967, 1968, 1974, 1977, 1980, 1981, 1982, 1986) oraz naukowo-badawczą: indywidualne (1977, 1987, 1997, 2001) i zespołowe (1975, 1978). W 1975 r. został uhonorowany Złotą Odznaką UŁ, w 1979 r. Medalem ,,Uniwersytet Łódzki w Służbie Społeczeństwa i Nauki", w 1995 r. zaś Medalem 50-lecia Uniwersytetu Łódzkiego.
       Za osiągnięcia naukowe na polu badań regionalnych otrzymał w 1968 r. Honorową Odznakę Województwa Łódzkiego, w 1982 r. Honorowa Odznakę Miasta Łodzi, a w 1987 r. Odznakę za Zasługi dla Województwa Skierniewickiego.
       W uznaniu zasług prof. zw. dr hab. Stanisław M. Zajączkowski w 1976 r. został uhonorowany Złotym Krzyżem Zasługi, w 1986 r. zaś Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
       Profesor S. M. Zajączkowski zmarł 22 lutego 2014 r.

( powrót do: "członkowie honorowi" )




| Aktualności | Statut PTH | Władze OŁ PTH | Historia OŁ PTH | Sprawozdanie | Członkowie Honorowi | Deklaracja | Odczyty | Olimpiady Historyczne | Oferta Wydawnicza | Rocznik Łódzki | Dydaktyka historii | Koła terenowe | Galeria | Linki | Kontakt |